به مناسبت مناظره اخیر درباره پلورالیسم دینی، در این نوشتار بحث و مدلی بر مبنای آموزه های قرآن ارائه می گردد. به ویژه نگاه به دو پرسش زیر هدف این نوشتار است: «دین حق» کدام دین است؟آیا «صراط مستقیم» در دین به یک صراط محدود می شود؟ خوشبختانه به نظر می رسد یکی از ارتدکس ترین جریانات شیعی در حوزه قم، رستگاری پیروان همه پیامبران را پذیرفته است. اما هنوز بر این باورند که فقط یک دین «حق» وجود دارد. و البته آن دین حق هم دین خودشان یا همان شیعه دوازده امامی ولایت فقیه می باشد. امید است این نوشتار کمکی باشد در روشن تر شدن برخی ابهامات. به گمان نگارنده با توجه به دلایلی که در این نوشتار شرح داده خواهد شد، اگر مدل ساده نمودار 1 خوب فهمیده شود؛ نزاع و جنگ دینی بین انسان ها به صلح ابدی تبدیل خواهد شد. ستیز و دشمنی بین شیعه و سنی، بین پیروان پیامبران مختلف، و حتی نزاع بین خدا باوران و خدا ناباوران؛ علت نظری نخواهد داشت. اما صد البته در عمل این صلح مشروط است به خارج شدن دین از دستگاه متولیان رسمی ادیان و مذاهب. به عبارت دیگر شرط کافی آن است که دین شغل و منبع ارتزاق رهبران دینی نباشد! - نافرمانی مدنی

این مدل براساس شش آموزه قرآنی زیر می باشد که باید خوب فهمیده شود: 1) هدف از رسالت هیج پیامبری آوردن بسته ای به نام دین برای همه بشریت نبوده است. هر پیامبری برای آموزش و هدایت قوم خود مبعوث شده است. آموزه های هر پیامبر تصدیق کننده آموزه های پیامبران پیشین می باشد. پیروان هر پیامبر باید به پیامبران دیگر و کتاب و آموزه های آن ها ایمان داشته باشند. اینجا برای پرهیز از ابهام باید بین مخاطب محلی و آموزه های فراگیر و یا جهان شمول فرق گذاشت. 2) تفاوت های نظری، پیچیدگی و چند لایه بودن، و در نتیجه تفسیرهای گوناگون؛ منشا تکثر در دین نیست. تکثر به ناچار از شرایط محیطی مانند فرهنگ و عادات و زبان قوم مخاطب و همچنین نوع گمراهی و نوع مقاومت گمراهان حاصل می شود. به عبارت دیگر در امر هدایت پیامبران؛ تکثر در شریعت، منهاج، مناسک، و شعائر اجتناب ناپذیر می شود. هیچ پیامبری در خلاء بر انگیخته نشده است. قومی در گمراهی و ظلمت، به هدایت نیازمند بوده است. پیامبر آن قوم باید از همان شرایط و گرفتاری های موجود شروع کند و در امر هدایت و آموزش افراد و جمعیت مخاطب پیشرفت کند. 3) در قرآن از «دین حق» در مقایسه با دین کافران و مشرکان سخن رفته است، و نه در مقایسه بین دین پیامبران مختلف و آموزه های آن ها. همه پیامبران حقند و کتاب و آموزه های آن ها نیز بر حق می باشد. «هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَىٰ وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ» در آیات فتح:28 و صف:9 و توبه:34؛ پدیدار کردن یا ظهور دین حق بر دین مشرکان و کافران است. 4) در دین اجبار نیست. هر كس هدايت ‏يابد به سود خود هدايت مى‏يابد و هر كس گمراه گردد به زيان خود گمراه مى‏شود. 5) در همه ادیان پایوری در «ایمان» و پایوری در انجام «کارهای نیک»؛ «صراط مستقیم» است. پایوری در کارهای نیک در محور («سبیل») های گوناگون امکان پذیر است. احسان به والدین و کمک به نزدیکان و نیازمندان، کمترین و مهمترین کار نیکی است که هر فرد می تواند انجام دهد. «ایمان» تنها شرط رستگاری نیست، رستگاری با «ایمان» و «عمل» نیک میسر می گردد. «احسن عملا» آزمون یا ابتلای مخلوق انسان در دنیای هستی است. فرد با کارهای نیک در دنیا کسب فضیلت می کند و در آخرت نزد خدا مقام و درجه می گیرد. 6) در مراحل عالی تر ایمان و اخلاص، فرد کاملا در سمت یا «وجه» خدا قرار می گیرد. پندار و کردار و گفتار او هماهنگ می شود و هستی فرد یک پارچه در هارمونی با عالم هستی قرار می گیرد. یک پارچه خوبی و زیبایی می شود. محسن می شود. این دین، احسن دین هاست. - نافرمانی مدنی

در این دنیا سبقت در خیرات، در دنیای دیگر داوری اختلافات- قرآن دلیل تنوع اقوام و شریعت و منهاج ویژه هر قوم را «سبقت» در خیرات بیان کرده است. «رقابت» امروزه در جوامع مختلف پذیرفته شده است. از رقابت ورزشی تا علمی و صنعتی و هنری و غیره. پس امر رقابت می تواند مستقل از دین و آموزه های آن و خدای آن دین باشد. کردار نیک و خیرات هم که معادل هستند. پس بهتر است یک جامعه رنگارنگ دینی نیز داشته باشیم تا پیروان هر دین در کارهای خیر با هم رقابت کنند و در نتیجه جامعه از آن نفع بیشتری ببرد. مثلا در ساختن مدرسه و بیمارستان با هم رقابت کنند. - نافرمانی مدنی